Inleiding bij de documentaire 'It’s Dorothy!' door Simone Atangana Bekono

Laten we bij het begin beginnen. The Wonderful Wizard of Oz werd in 1900 gepubliceerd door de Amerikaanse kinderboekenschrijver L. Frank Baum. Het boek was zijn antwoord op de (veelal Europese) canonieke sprookjes van bijvoorbeeld de gebroeders Grimm en Hans Christian Andersen, die een strikt moralisme bevatten en vaak niet goed afliepen voor de hoofdpersonages. Harde lessen werden geleerd in deze sprookjes, vrouwen en andere personen met afwijkende identiteiten werden hard gestraft voor hun buitenissige wensen en gedrag. Baum wilde juist een verhaal schrijven dat goed afliep en emanciperend gelezen kon worden door jonge kinderen, een verhaal waarin de protagoniste – hoewel zeker niet ongehavend – veilig terugkeert naar huis, voor eeuwig veranderd en geïnspireerd door haar avonturen. Het is niet voor niets dat The Wizard of Oz wordt gezien als een uitgesproken feministisch sprookje.

In het kort gaat The Wizard of Oz over het jonge meisje Dorothy Gale, dat ergens in de staat Kansas op een prairie woont met haar oom, tante en hondje Toto. Dorothy is een weeskind, voelt zich geïsoleerd in het ruwe landschap van Kansas en niet begrepen door haar omgeving. Wanneer een tornado het huis van de Gales treft, lukt het Dorothy en Toto niet op tijd de schuilkelder van de familie te bereiken. Ze blijven achter in het huis, dat door de tornado wordt opgeslokt en losgerukt van het land. Dat huis eindigt uiteindelijk in het Land van Oz, waar het boven op een boze heks ploft en haar ter plekke doodt. Per ongeluk hebben Dorothy en Toto de bevolking van Oz bevrijd van haar kwade bewind. Als dank daarvoor krijgt Dorothy van een goede heks de magische, zilveren schoenen van de boze heks. Maar hoe komt Dorothy nu weer thuis? Daarvoor moet ze hulp vragen aan tovenaar Oz, naar wie het land vernoemd is. Zo begint Dorothy’s tocht naar de Smaragden Stad én het avontuur dat het boek beslaat, waarbij ze kennismaakt met een scala aan magische wezens, en drie belangrijke vrienden maakt: Vogelverschrikker, de Tinnen man en de Laffe (of bange) Leeuw. Dit viertal, plus Toto, hebben allemaal een hartenwens: Vogelverschrikker zou graag hersenen krijgen, de Tinnen Man een hart, de Bange Leeuw verlangt naar moed. En Dorothy, Dorothy wil bovenal naar huis. Na een reeks hindernissen en intriges, het verslaan van het kwaad en het geloven in het goede, en een heftige confrontatie met De gemene heks uit het Westen, Elpheba, vindt Dorothy dan ook haar weg terug naar huis. Aan het einde van het verhaal, wanneer Dorothy erachter komt dat Oz geen machtige tovenaar is, maar een per ongeluk in het land gestrande, oude charlatan, is het de goede heks Glinda die haar op het allerlaatste moment vertelt dat Dorothy’s magische schoenen haar terug naar huis kunnen transporteren. Door drie keer haar hielen tegen elkaar te tikken, komt Dorothy weer terug in Kansas.

Het boek werd een enorme hit, in meer dan vijftig talen vertaald, en een soort parabel voor de Amerikaanse droom. The Wizard of Oz gaat namelijk ook over dat typische Amerikaanse principe: dat als je niet tevreden bent over waar je bent, of er iets essentieels lijkt te missen in je leven, je hard moet werken om te komen waar je wel moet zijn. En boven alles: dat zo’n plek bestaat, dat die misschien zelfs maakbaar is.

Musical-, theater- en filmadaptaties volgden, met als belangrijkste natuurlijk The Wizard of Oz met de iconische Judy Garland uit 1939, waarvoor het nummer Over the Rainbow werd geschreven.

Deze filmversie van The Wizard of Oz, geregisseerd door Victor Fleming, vormt ook de rode draad in de documentaire van Jeffrey McHale, die duidelijk parallellen trekt tussen de impact van Dorothy als personage en de weergaloze interpretatie van Garland, die vijftien was ten tijde van het filmen van de adaptatie. Het is een film die op veel niveaus zo goed als perfect is: perfecte kleuren, een perfecte soundtrack, een perfecte interpretatie van het boek. Garland geeft in deze film de performance die de rest van haar carrière zal vormgeven, een die ook haar innige band met de LGBTQ-gemeenschap vastlegt, én die tegelijkertijd niet los te zien valt van de abusievelijke omgeving waarin ze deze geweldige acteerprestatie gaf. Garland werd immers niet per se gezien als een ‘goeie’ Dorothy toen haar casting bekend werd gemaakt. Daarvoor was ze met haar vijftien jaar te oud, te gewoontjes, te dik en vooral niet blond genoeg.

Dus. Met neusprothese en op een gruwelijk dieet, strak staand van peppillen die haar hongergevoel moesten onderdrukken zonder haar futloos te maken en vastgesnoerd in een binder om haar borsten in toom te houden, draaide Garland de scènes die nog vele generaties jonge mensen, queer, zwart, trans, alleen, geïsoleerd, gewoonweg anders, op wat voor manier dan ook, de hoop gaven om uit voor hun verstikkende omgevingen te breken, de moed boden om unapologetically zichzelf te worden. En dat gegeven voelt heel paradoxaal, het feit dat Garland onder zulke extreme omstandigheden dit sprookje tot leven bracht, en de rest van haar leven nog last had van de druk die daarbij kwam kijken.

Maar juist de paradox van die situatie is denk ik het spanningsveld waarop de documentaire van McHale zich situeert. Nooit verliest hij in zijn uiteenzetting van Dorothy’s relevantie uit het oog dat de iconische status van Dorothy’s verhaal bestaat bij de gratie van de pijn die het haar kost om de persoon te worden die ze uiteindelijk zal zijn. Dorothy voelt schaamte en woede, is verdrietig, heeft heimwee. Die pijn ligt soms begraven onder de sprankelende outfits, vrolijke nummers en sensationele sets die haar verhaal hebben voortgebracht, maar is wel het startpunt, en dus ook de context waarbinnen het verhaal zich afspeelt.

Je zou kunnen zeggen: op de humuslaag van die pijn ontstaat Dorothy’s verlangen, en wordt zo helder, vindt een richting, een focuspunt. Dat is de kracht van Baums verhaal en de vele adaptaties die ons hebben weten te bekoren. Er bestaat immers geen verlangen zonder pijn, maar we worden niet uitsluitend door die pijn gedefinieerd, het is immers ook hoe we dat verlangen tegemoet treden, dat ons vormt. Jagen we het na? Betreden we Oz? En zo ja, welke prijs betalen we daarvoor? Hoe worden we gevormd en veranderd door eerlijk te kijken naar wat en wie we willen zijn, hoe we willen zijn? Welke prijs zijn we bereid daarvoor te betalen?

Het is niet voor niks dat de eerste seconden van de docu een close-up scène beslaat uit de controversiële en verguisde adaptatie Return to Oz uit 1985 (ondertussen een cult classic onder my fellow goth kids), waarin het ene blauwe oog van nog zo’n cultureel icoon, Fairuza Balk (tevens bekend van de feministische queer klassieker The Craft), te zien is, voor we haar stem horen zeggen:

‘I don’t think life ever really ends. It’s all transitions.’

Dat woord transition, transitie, komt vaak en bewust terug in de documentaire, brengt een nog diepere, metaforische laag aan Dorothy als personage. Want deze eerdergenoemde vragen, zijn vragen die ieder gemarginaliseerd persoon zich ooit heeft of zal moeten stellen. Als het ‘normale’ leven in de ‘normale’ wereld geen ruimte voor ons laat, hoe creëren we dan een plek, misschien zelfs imaginair, waarin we wel vrijelijk kunnen bewegen, en we juist worden gevierd om al die elementen van ons zijn die anders weggemoffeld moeten worden?

Laten we immers niet vergeten dat Dorothy een weeskindje is, waarom weten we niet, maar we weten wel dat het aannemelijk is dat haar weeszijn enorme taboes met zich meedraagt en hierdoor onderdeel uitmaakt van het gevoel dat ze niet op haar plek is, dat er een plek moet zijn waar ze zich wel thuis kan voelen. De adaptatie The Wiz uit 1978 met Diana Ross en Michael Jackson, en een overwegend zwarte cast, gesitueerd in Harlem, New York, wordt dan ook gezien als de introductie en definitieve omarming van het verhaal onder Afro-Amerikanen. Afro-Amerikanen, die door de transatlantische slavenhandel zogenoemd verweesd zijn geraakt van hun vele Afrikaanse afkomsten en tot op de dag van vandaag als tweederangsburgers worden behandeld in de VS, en toch vanuit dat gruwelijke element een enorm krachtige cultuur hebben weten te ontwikkelen. Daarnaast moge het duidelijk zijn dat het zijn van een zwarte vrouw, niet alleen in de VS maar helaas overal ter wereld, een specifieke cocktail van marginalisering met zich meebrengt op zowel gender- als raciaal niveau, die ervoor zorgt dat Dorothy’s reis een nieuwe lading krijgt wanneer ze door zwarte actrices wordt geïnterpreteerd. Het is dan ook niet voor niks dat naast Diana Ross, nog drie andere zwarte vrouwen aan het woord komen over de impact van Oz op hun carrière: Ashanti, Nichelle Lewis en Shanice Williams van It’s Wiz, live!, en de impact van The Wiz van Ross zijn eigen, belangrijke segment krijgt in de docu.

En ook de voorliefde voor het verhaal (én Garland) vanuit de LGBTQ-community, komt niet uit de lucht vallen als je nadenkt over hoe het hebben van deze identiteiten nog erg vaak zorgt voor een breuk met of verstoting door families en gemeenschappen, en bijna altijd leidt tot de welbekende zoektocht naar een plek, een community, waarin acceptatie centraal staat. Ieder gemarginaliseerd persoon kan zich verplaatsen in de binnenwereld van weeskindje Dorothy, het vreemde meisje op de prairie, de ander zonder duidelijk te definiëren eigenschappen, eeuwig op zoek naar een wereld die er misschien niet is maar zou kunnen zijn. Iedereen krijgt de kans haar verhaal toe te passen op hun eigen leven, in verschillende stadia. It’s all transitions.

Wanneer we tussen de bedrijven door, halverwege de documentaire, een foto zien van zwarte queer activist, drag queen en Stonewall-veteraan Marsha P. Johnson in drag als Dorothy, wordt het mij in ieder geval duidelijk dat deze docu zich richt tot alle friends of Dorothy en andere, zal ik het maar zo noemen, Dorothy-adjacent mensen, alle verweesden onder ons, adrift in deze harde wereld. In een tijd waarin de burgerrechten die met zoveel inspanning door onze voorgangers verworven zijn stuk voor stuk weer onder druk zijn komen te staan, zegt It’s Dorothy dat hoewel er niet snel een einde zal komen aan de strijd, we ook nog eindeloos veel manieren te verkennen hebben om een gevoel van thuis, van schoonheid, van compassie, fantasie en gemeenschap voor onszelf en elkaar te blijven vinden. Misschien moeten we die zoeken op een plek die nog niet bestaat, misschien moeten we die plek samen in het hier en nu creëren, een windvlaag veroorzaken die het fundament waarop we staan vernietigt, maar ons daarmee een kans geeft weer een stukje van onszelf te heroveren.

Het verhaal over de impact van het personage Dorothy op de wereld, valt niet los te zien van de verhalen van de mensen die haar tot leven hebben gebracht. L Frank Baum, die er naast feministische helaas ook foute, racistische denkbeelden op nahield – het moet gezegd worden – heeft ondanks zijn abjecte denkbeelden met Dorothy een moderne blauwdruk gecreëerd voor een verhaal van ontwikkeling, nee, laat ik zeggen becoming. Dorothy is iemand die ondanks de verdrukkende omstandigheden waaronder zij moet leven, het leven alsnog met volle teugen aangaat, een proces van transitie ondergaat. Waarmee ik bedoel: niet zonder aarzelen, niet zonder verdriet, in de steek gelaten en klunzig, moedig en goudeerlijk, met behulp van haar vrienden, verschrikkelijk boos en eindeloos vrijgevig. Dorothy moet door een scala aan kwetsende, opbouwende, ongemakkelijke en explosieve emoties en gebeurtenissen, om aan de andere kant van de rit terug naar zichzelf te kunnen keren. Dat is denk ik ook wat zoveel mensen aanspreekt aan The Wizard of Oz, en waarom zoveel adaptaties en herinterpretaties van het verhaal tot de dag van vandaag geliefd zijn onder het publiek.

Lena Waithe, zwart, queer en een van de invloedrijkste zwarte tv-schrijvers van de afgelopen tien jaar, vat het aan het einde van de docu goed samen, wanneer ze Oz, en het o zo bekende lied Over the rainbow, interpreteert als Dorothy’s verlangen naar een hiernamaals, een hemelse plek: ‘We are all born, we all live, and at some point we all make our transition. That’s what Dorothy represents, the breath of our lives.’